Bolesław Matuszewski – pionier polskiej kinematografii

Pionierem polskiej kinematografii, teoretykiem sztuki filmowej, jak również operatorem filmowym i fotografem był urodzony w Pińczowie w 1856 r. Bolesław Matuszewski. Prekursor reportażu oraz filmu dokumentalnego i naukowego początkowo wraz ze swoim bratem Zygmuntem przez pewien czas prowadził w Paryżu zakład fotograficzny Lux-Sigismond et Comp. Natomiast w 1895 roku bracia Matuszewscy przenieśli swój zakład do Warszawy. W stolicy zakład fotograficzny funkcjonował pod nazwą Paryska fotografia Lux-Sigismond et Comp 1 Bolesław Matuszewski interesował się żywą fotografią, toteż wkrótce zakład fotograficzny Lux-Sigismond et Comp stał się pierwszym filmowym ośrodkiem produkcyjnym w Polsce 2.

Bolesław Matuszewski podczas pobytu we Francji zafascynowany „ruchomymi obrazkami” spotkał się z Louisem Lumiere’m, który zatrudnił go w swojej firmie „Cinematographe” 3. Firma była organizacją monopolizującą produkcję i demonstrację filmów. Spotkanie z braćmi Augustem i Louisem Lumiere’ami odmieniło jego życie, ponieważ  zaszczepili w nim ideę utrwalania na taśmie „na gorąco” wszystkich istotnych wydarzeń politycznych w Europie. Wiosną 1897 r. wyjechał do Petersburga jako operator-fotograf reprezentujący firmę Louisa Lumiere’a. Podczas pobytu na dworze cara Mikołaja II przez kilka miesięcy od maja do końca listopada 1897 roku pełnił obowiązki jego nadwornego „fotografa kinematograficznego” 4.  Przy pomocy kinematografu mógł uchwycić zarówno sceny wielkiej wagi państwowej, np. koronację Mikołaja II czy też wizytę prezydenta Republiki Francuskiej Felixa Francois Faure’a w Petersburgu we wrześniu 1897 roku, jak i wydarzenia z życia codziennego lub scenki rodzajowe. Ciekawostką jest pewien znamienny fakt, że dzięki kinematografowi udało mu się 20 czerwca 1897 roku utrwalić na taśmie diamentowy jubileusz brytyjskiej królowej Wiktorii, świętującej 60 lat panowania. Warto wspomnieć, że podczas podróży do Petersburga towarzyszyli mu dwaj  francuscy operatorzy również związani  z firmą „Cinematographe”, a mianowicie Perrigot oraz Francisque Doublier, z którymi wspólnie zrealizował reportaż polityczny z koronacji Mikołaja II.  Po rozstaniu z firmą Louisa Lumiere’a , Bolesław Matuszewski przebywał przez pewien czas w Warszawie, o czym donosił warszawski „Kurier Poranny”, (1898,  nr 244). Tak więc 3 września 1898 r. Matuszewski prezentował w Warszawie na publicznym pokazie szereg zrealizowanych przez siebie filmów dokumentalnych 5.  Podczas pobytu w kilku europejskich stolicach, takich jak: Petersburg, Paryż i Warszawa zrealizował serię filmów medycznych. Właściwie były to zarejestrowane na taśmie operacje, skomplikowane porody, zachowanie się pacjentów chorych umysłowo itp. Z tego względu zalicza się go do pionierów filmu oświatowego 6.

W swoich dwóch broszurach 7  zwracał uwagę na pewien istotny fakt, że „zapis obrazu na taśmie jest przede wszystkim dokumentem historii. Dokumentem, któremu przypisuje walor prawdziwości, autentyczności, dokładności i precyzji” 8.  Matuszewski był świadomy, że operator nie może być wszędzie, nie w każdych warunkach możliwe jest dokonywanie zdjęć. W zamian kamera dostarcza obrazu pełniejszego, niż postrzegany przez człowieka. Obiektyw śledzi bowiem nieuchwytne poruszanie się przedmiotów, począwszy od odległego punktu gdzieś na horyzoncie, aż do pierwszego planu na ekranie 9.

Według Matuszewskiego, pierwszego teoretyka kina, „ożywiona fotografia”, czyli kinematografia powinna służyć nauce i postępowi, a więc spełniałaby cele pragmatyczne, przede wszystkim byłaby pomocna w badaniach naukowych. W gruncie rzeczy jest niczym innym jak „darem wniesionym do skarbnicy ludzkiej pamięci” 10. Słowa Matuszewskiego okazały się prorocze, gdyż w pierwszej połowie XX wieku film dokumentalny, mimo że służył przede wszystkim celom propagandowym, stał się zarówno świadkiem i uczestnikiem historii kraju, jak i spichlerzem ludzkiej pamięci.

Matuszewski zdecydowanie bardziej cenił filmy dokumentalne, zwłaszcza naukowe, aniżeli fabularne. Uważał bowiem „filmy fabularne, inscenizowane, za bezwartościowe, a za największą wartość kinematografu uznał zdolność utrwalania fragmentów życia w jego biegu, rejestrowania rzeczywistości w jej autentycznej postaci, dawania świadectwa historii uchwyconej w samym momencie jej tworzenia się” 11.  Zasługą Matuszewskiego było to, iż położył podwaliny pod teorię filmu naukowego. Stwierdził bowiem, że „kamera jest doskonalszym narzędziem obserwowania świata niż oko ludzkie i że potrafi dostrzec rzeczy, które umykają żywemu obserwatorowi. Z tych założeń wynikał postulat społecznej użyteczności filmu, który powinien służyć wiedzy i postępowi” 12.  Pionier polskiej kinematografii przewidział w swoich pracach możliwości różnorodnych zastosowań kinematografu dla dokumentacji, w przemyśle, sztuce, wojskowości, a przede wszystkim dla celów naukowych. Poza tym głosił konieczność zakładania archiwów filmowych, uznając, że w przyszłości filmy dokumentalne, naukowe itp. staną się wartościowe dla przyszłych pokoleń, gdyż są skarbnicą pamięci o naszych przodkach 13.

Źródło fot. https://pl.wikipedia.org/wiki/Bolesław_Matuszewski 


Przypisy:

1. Z. Czeczot-Gawrak, Zarys dziejów teorii filmu pierwszego pięćdziesięciolecia 1895 – 1945, Wrocław 1977, s. 45.
2.  W. Banaszkiewicz, W. Witczak, Historia filmu polskiego, t. 1 1895–1929, Warszawa 1966, s 30. 
3.  Pożar w Lyonie zniszczył akta firmy, przypuszcza się jednak, że zdjęć filmowych dostarczało jej około stu operatorów wyposażonych w aparaty Carpentiera (pięciokilowe skrzynki w drewnianej obudowie, które były jednocześnie kamerą, projektorem i umożliwiały wywoływanie filmów). Docierali do wszystkich krajów Europy, działali w Turcji, Australii, Indiach, Stanach Zjednoczonych i niektórych krajach Ameryki Łacińskiej. Por. A. Kołodyński, Tropami filmowej prawdy, Warszawa 1981, s. 10-11.
4.  A. Kołodyński, Tropami filmowej…, s. 11.
5. Z. Czeczot-Gawrak, Zarys dziejów…, s. 46.
6.  J. Fuksiewicz, Film i telewizja w Polsce, Warszawa 1975, s. 8.
7.  Bolesław Matuszewski zapoczątkował nurt refleksji krytycznej, ogłaszając w roku 1898 w Paryżu dwie broszury w języku francuskim: Une novelle source de l’histoire (Nowe źródło historii) i La Photographie animée (Ożywiona fotografia). Była to pierwsza próba stworzenia teorii filmu, opierająca się na jego wartościach dokumentalnych. Por. J. Fuksiewicz, Film i telewizja…, s. 10.
8.  A. Kołodyński, Tropami filmowej..., s. 11.
9. Tamże, s. 11-12.
10. Tamże, s. 13.
11.  J. Fuksiewicz, Film i telewizja…, s. 10-11.
12. Tamże, s. 11.
13. Tamże, s. 11.

 

Written by marcobene

Jestem absolwentem Uniwersytetu Opolskiego kierunek filologia polska ze specjalnością europeistyka kulturoznawcza (2001-2006). Poza tym ukończyłem PWSZ w Raciborzu na kierunku historia ze specjalizacją edukacja regionalna (2006-2009).

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *