Wynalazki kinematograficzne Kazimierza Prószyńskiego

W 1894 r. młody, dziewiętnastoletni konstruktor Kazimierz Prószyński 1 zbudował jedną z pierwszych kamer filmowych na świecie – pleograf 2, czyli aparat do robienia zdjęć i wyświetlania obrazów. „Zdjęcia utrwalano na błonie celuloidowej, perforowanej nie po brzegach, lecz między klatkami i przesuwanej za pomocą chwytaka. Robiono je za pośrednictwem jednego obiektywu, do projekcji natomiast używany był aparat z dwoma obiektywami, które rzutowały obraz na przemian dzięki skomplikowanemu systemowi migawek, co przyczyniało się do eliminacji drgań”3. Jakkolwiek wynalazca cały czas pracował nad eliminacją migotania światła na ekranie i drgania obrazu. W końcu dopiął swego, bowiem udało mu się w 1898 roku udoskonalić pleograf, konstruując biopleograf. Konstruktor w celu zredukowania migotania, zastosował dwie taśmy filmowe przesuwające się naprzemiennie. Tak więc obraz był wyświetlany ciągle, bez chwili ciemności między klatkami. Rozwiązanie to było bardzo udane, jeśli chodzi o eliminację migotania, lecz zbyt złożone, aby być powszechnie przyjęte 4 .


Źródło fot. Pleograf (http://www.mt.com.pl/archiwum/08-2004_polski_panteon.pdf).

 Źródłem światła w biopleografie była lampa łukowa. Poza tym dla amatorów skonstruował w 1899 r. kamerę-projektor 5. Należy odnotować, że w 1909 roku skonstruował we Francji obturator, czyli przyrząd usuwający miganie obrazu na ekranie podczas projekcji 6. Obturator był czymś w rodzaju przesłony usuwającej drgania obrazu na ekranie oraz migotanie światła. Z kolei w 1912 roku skonstruował pierwszy model amatorskiego aparatu filmowego Oko, który jednak na skutek trudności finansowych nie był eksploatowany.„Wynalazki Prószyńskiego, zwłaszcza obturator, przyczyniły się do rozwoju techniki filmowej” 7.
Kazimierza Prószyńskiego nurtowało pytanie: jak możliwe jest przesyłanie obrazów na odległość, a więc telewizja. Prowadził badania w tej dziedzinie, podobnie jak Jan Szczepanik, uzyskując zbliżone co swój rodak rezultaty. W 1898 r. wynalazł urządzenie, które nazywał telefotem; służyło do przekazywania obrazów na odległość. Telefot został doceniony przez członków francuskiej Akademii Nauk i uznany za „pierwsze w dziejach osiągnięcie naukowe i konstrukcyjne o przełomowym dla rozwoju sztuki filmowej znaczeniu. Złożyło się na to także zastosowanie opracowanej przez Prószyńskiego migawki trójlistkowej, redukującej migotanie, a w projekcji mechanicznej wykorzystywanej w zasadzie po dziś dzień” 8. W Polsce wynalazek przeszedł niemal bez echa. Jednakże we Francji, która w pierwszej dekadzie XX wieku była mekką filmowców, wynalazki Prószyńskiego cieszyły się popularnością, a koncern filmowy Gaumont przystąpił do masowej produkcji aparatów projekcyjnych według koncepcji polskiego konstruktora. Spowodowało to ich upowszechnienie we Francji i innych krajach europejskich 9. Poza tym Paryż urósł do rangi prężnego centrum kinematograficznego na świecie, gdzie stopniowo zyskiwała na znaczeniu sztuka filmowa.
Warto odnotować, że Kazimierz Prószyński w latach 1907-1910 pracował nad nowym wynalazkiem. Skonstruował pierwszą na świecie ręczną, filmową kamerę zdjęciową, tzw. aeroskop. Urządzenie to w pewnym stopniu spowodowało przewrót  w technice i sztuce filmowej, gdyż umożliwiało dokonywanie zdjęć filmowych w dowolnym miejscu i czasie. Można było szybko zmieniać miejsca filmowania.
 Aeroskop posiadał napęd ciśnieniowy, czyli „pompkę”. Konstruktor początkowo filmował paryskie ulice z jadącej dorożki. W czerwcu 1911 r. nakręcił tym urządzeniem reportaż z uroczystości koronacyjnych króla Jerzego V. Natomiast w następnym roku udoskonalił kamerę, zamieniając pierwotny pneumatyczny napęd silniczka na elektryczny. Akumulator był noszony przez filmującego w specjalnym tornistrze 10. Wynalazek doceniono w środowisku członków francuskiej Akademii Nauk. Tak więc w Wielkiej Brytanii w 1911 roku rozpoczęto produkcję aeroskopu na szeroką skalę. Nowy wynalazek Prószyńskiego  wykorzystywali brytyjscy operatorzy wojenni na froncie europejskim w czasie I wojny światowej 11. Wielu z nich zginęło, co z kolei sprawiło, że nadano aeroskopom ponurą nazwę „kamer śmierci”. Za pomocą tego rodzaju kamery operatorzy frontowi dokumentowali na polach bitew przebieg zmagań bojowych. Aeroskop w istocie był prototypem kamery reporterskiej. W 1920 roku kamerę aeroskop zastosowano do robienia filmowych zdjęć lotniczych z przelotu brytyjskich lotników dookoła świata. Ciekawostką jest fakt, że w 1924 r. wykorzystano urządzenie do nakręcenia pierwszego reportażu z wyścigów samochodowych w Walii 12. Aż do 1935 roku kręcono filmy przy użyciu aeroskopów, natomiast później wprowadzono film dźwiękowy. Między innymi z tego powodu kamera aeroskop straciła na znaczeniu. Jednak główną przyczyną spadku popularności były „szmery towarzyszące pracy urządzenia” 13.

 Źródło fot. Aeroskop (http://www.mt.com.pl/archiwum/08-2004_polski_panteon.pdf).

Kazimierz Prószyński na początku XX wieku przy pomocy swoich aparatów, zwłaszcza pleografu zaczął filmować w Warszawie scenki rodzajowe z życia codziennego stolicy (m.in. Ślizgawka w Łazienkach). Istotny pozostaje jednak fakt, iż w 1902 roku utworzył pierwszą polską wytwórnię filmową, tzw. Towarzystwo Udziałowe Pleograf (TUP). Działalność TUP przypadała na lata 1902–1903. Spółka Pleograf w 1902 roku zrealizowała pierwszy polski film fabularny Powrót birbanta z K. Junoszą Stępowskim w roli głównej 14. TUP w latach 1902-1903 zrealizował kilkanaście filmów, cieszących się wielkim powodzeniem na publicznych pokazach 15. Na rynku filmowym TUP konkurował z takimi francuskimi wytwórniami, jak: Gaumont i Pathe, które rozpowszechniały aparaty filmowe
i produkowały filmy fabularne.
Niektórzy wynalazcy i konstruktorzy pracowali nad sposobem udźwiękowienia filmu. Warszawski nauczyciel, Aleksander Pruszko opracował w latach 1908-1909 system zapisu dźwiękowego na taśmie filmowej przy pomocy komórki selenowej 16. W przeciwieństwie do Pruszki, inż. Kazimierz Prószyński udoskonalał, podobnie jak zakłady Thomasa Edisona, tradycyjny sposób udźwiękowienia filmu przy pomocy gramofonu. „Doświadczenia rozpoczęte w 1908 roku i kontynuowane w Londynie – zostały zakończone w latach 1911/1912 wykonaniem dwóch dłuższych dźwiękowych filmów […] Kazimierz Prószyński,  jak sam pisał, nie wierzył w możliwości dobrego odtwarzania dźwięków. Swój wynalazek, nazwany fotofonem, uważał za drugorzędny i mało potrzebny. Zaabsorbowany ważniejszymi, jak sądził, wynalazkami nie wprowadził fotofonu do eksploatacji, aby nie tracić cennego czasu i nie marnować wysiłku na sprawy drugorzędne” 17. Fotofon był aparatem tak skonstruowanym, synchronizującym obraz i dźwięki utrwalone na płycie gramofonowej, iż mógł być zastosowany do długich, jak na owe czasy, obrazów.
Kazimierz Prószyński opatentował w 1907 r. w Berlinie urządzenie, w którym zastosowano pneumatyczne sprzężenie filmowego aparatu projekcyjnego z gramofonem. Urządzenie nazwał kinofonem. Jednakże „Prószyński nie zadbał o praktyczną realizację swego pomysłu, co podobno wykorzystał Edison, ogłaszając w r. 1912 swój pomysł połączenia kinematografu z fonografem” 18. Inaczej funkcjonował skonstruowany przez Thomasa Edisona kinetofon, który wprowadzony do szerokiej eksploatacji wywołał w Polsce w 1913 roku mnóstwo wypowiedzi prasowych. Dopóki kinetofon nie zawitał do iluzjonów, głosy były najczęściej entuzjastyczne. Jedynymi wadami kinetofonu, które powodowały, że stopniowo tracił na popularności były „syk gramofonu, znany przytłumiony głos i nieznośne charczenie” 19.
Kolejnym wynalazkiem polskiego konstruktora był pierwszy model amatorskiego aparatu filmowego Oko, który został przedstawiony w 1914 roku w Królewskim Stowarzyszeniu Fotograficznym w Londynie 20. Niestety do produkcji aparatu na większą skalę nie doszło. W 1923 r. w Polsce rozpoczęto ograniczoną produkcję tych kamer, lecz wstrzymano ją w 1925 r. Do tego czasu wykonano zaledwie około 100 egzemplarzy. Jako ciekawostkę warto odnotować fakt, iż w 1943 roku opracował koncepcję pożytecznego urządzenia, jakim był autolektor 21.

Przypisy:
1. Prószyński Kazimierz, 1875–1945, syn Konrada, wynalazca film.; konstruktor pleografu, biopleografu, aeroskopu; zginął w obozie w Mauthausen. Zob. EP PWN, s. 690–691.
2. Prószyński Kazimierz, 1875–1945, syn Konrada, wynalazca film.; konstruktor pleografu, biopleografu, aeroskopu; zginął w obozie w Mauthausen. Zob. EP PWN, s. 690–691.
3. J. Fuksiewicz, Film i telewizja w Polsce, Warszawa 1975, s. 8.
4. A. Kwiecińska–Utkin, Kazimierz Prószyński…, s. 24.
5. Tamże.
6. J. Toeplitz, Historia sztuki filmowej, t. 1 1895–1918, Warszawa 1955., s. 20.
7. Tamże.
8. A. Kwiecińska–Utkin, Kazimierz Prószyński…, s. 25.
9. Tamże, s. 25.
10. Tamże, s. 26.
11. S. Janicki, Film polski wczoraj i dziś, Warszawa 1982, s. 11.
12. A. Kwiecińska–Utkin, Kazimierz Prószyński…, s. 26.
13. Tamże, s. 26.
14. Z. Bajka, Historia mediów, Wrocław 2008, s. 127-128.
15. J. Fuksiewicz, Film i telewizja…, s. 8.
16. W. Banaszkiewicz, W. Witczak, Historia filmu polskiego, t. 1 1895–1929, Warszawa 1966, s. 78.
17. Tamże.
18. A. Kwiecińska–Utkin, Kazimierz Prószyński…, s. 26.
19. W. Banaszkiewicz, W. Witczak, Historia filmu polskiego…, s. 79.
20. Urządzenie miało postać niewielkiej skrzynki o wymiarach 27 x 19 x 11cm i służyło zarówno do nakręcania filmów amatorskich, jak i do ich wyświetlania z zastosowaniem taśmy filmowej szerokości 12 cm. Klatki filmu miały wymiary zaledwie 5 x 7 mm, rozmieszczone były w rzędach po piętnaście  i skanowane od lewej do prawej, co pozwalało na uzyskanie dwudziestominutowej projekcji z metra taśmy filmowej. Wyświetlanie odbywało się z pomocą specjalnego obiektywu projekcyjnego […] Por.  A. Kwiecińska–Utkin, Kazimierz Prószyński…, s. 26.
21. Autolektor był to przyrząd do nagrywania na dźwiękowej taśmie filmowej tekstów książek dla niewidomych. Por. A. Kwiecińska–Utkin, Kazimierz Prószyński…, s. 26.

Marek Absalon

Written by marcobene

Jestem absolwentem Uniwersytetu Opolskiego kierunek filologia polska ze specjalnością europeistyka kulturoznawcza (2001-2006). Poza tym ukończyłem PWSZ w Raciborzu na kierunku historia ze specjalizacją edukacja regionalna (2006-2009).

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *