Towarzystwo Udziałowe Pleograf – pierwsza polska wytwórnia filmowa

Interesującym nas zagadnieniem jest organizacja i funkcjonowanie pierwszych polskich wytwórni filmowych. Pierwszą w Polsce wytwórnią filmową było Towarzystwo Udziałowe Pleograf (TUP), którą założył w 1902 r. w Warszawie wybitny konstruktor oraz wynalazca Kazimierz Prószyński. Towarzystwo przy użyciu biopleografu (udoskonalonej wersji pleografu) produkowało zarówno krótkie filmy dokumentalne, jak i fabularne. Spółka Pleograf działała aktywnie, sprzedając filmy zarówno w kraju, jak również za granicą, poza tym urządzała publiczne pokazy. Repertuar filmów wytwarzanych przez wytwórnię Pleograf obejmował tematykę związaną z życiem Warszawy. Rejestrowano ruch uliczny, ośrodki kulturalne i towarzyskie, np. ślizgawki, koncerty, wyścigi itp. Najpopularniejsze filmy kręcone przez operatorów Towarzystwa Udziałowego Pleograf to właśnie dokumenty z życia Warszawy oraz scenki rodzajowe, np. Ślizgawka w Łazienkach, Ślizgawka w Ogrodzie Saskim, Ruch uliczny przed posągiem Mickiewicza, Wyścigi, Dolina Szwajcarska podczas letnich koncertów Filharmonii, Roznosiciele Kuriera Warszawskiego i inne 1.

Spółka Pleograf była dobrze prosperującą wytwórnią, gdyż posiadała wykwalifikowaną obsługę oraz kilka aparatów projekcyjnych, a wśród nich pleograf oraz biopleograf. Towarzystwo „wynajmowało pokazy pleografu rozmaitym organizatorom wystaw i zabaw, przedsiębiorstwom rozrywkowym. W drugiej połowie grudnia 1902 roku firma Pleograf wzięła udział w przedstawieniach typu variete w teatrzyku Elizeum przy ul. Karowej”2. W czasie projekcji pokazywano nie tylko dokumenty z życia Warszawy, ale również filmiki humorystyczne, zawierające elementy akcji, takie jak: Powrót Birbanta czy Dorożkarz. Uwagę widza przykuwały również zagraniczne produkcje, które wcześniej zdobyły rozgłos. W latach 1902-1903 TUP zyskał renomę w kraju i za granicą, zwłaszcza we Francji, gdzie największe wytwórnie filmowe Pathe i Gaumont, działające w Paryżu, zaczęły stopniowo nabywać filmy produkowane przez Pleograf. Z kolei spółka Pleograf nie tylko sprzedawała filmy w kraju oraz organizowała projekcje pod swoim szyldem, ale także zajmowała się eksportem rodzimych produkcji do Francji. Możemy się domyślić, że w Paryżu zwłaszcza dwa filmy cieszyły się powodzeniem wśród widzów, a mianowicie Mazur i Ruch przed posągiem Mickiewicza. Nie bez znaczenia pozostawał fakt, że polski wieszcz narodowy nadal cieszył się popularnością wśród paryżan, gdyż w 1840 r. był wykładowcą literatury słowiańskiej w słynnym College de France. Z kolei TUP nabywając filmy za granicą, zwłaszcza we Francji zetknął się z poważnym problemem. Mianowicie okazało się, że nie można ich było wyświetlać na aparaturze pleograficznej. Konkurencję dla pleografu stanowił wówczas kinematograf Louisa i Auguste’a Lumiere’ów. Natomiast sprowadzane z Francji filmy dokumentalne były właściwie przystosowane tylko i wyłącznie do aparatury kinematograficznej. W pierwszej dekadzie XX wieku pleograf pozostawał w cieniu kinematografu, który cieszył się niesłabnącą popularnością wśród polskich przedsiębiorców filmowych oraz właścicieli biur wynajmu filmów zagranicznych. Mimo konkurencji ze strony kinematografu, właściciel spółki Pleograf nie zniechęcił się i nadal pracował nad udoskonalaniem swego wynalazku, szukając sposobu do wyeliminowania drgań w aparacie. Z biegiem czasu doceniono za granicą walory wynalazku Prószyńskiego.„Dopiero historycy techniki filmowej oddali po latach sprawiedliwość Prószyńskiemu, doceniając odkrywczość i pomysłowość pleografu”3 . 

Pleograf – wynalazek Kazimierza Prószyńskiego.

Eksploatacja rodzimej produkcji filmowej zaczęła stopniowo słabnąć przede wszystkim w wyniku konkurencji francuskich wytwórni, m.in. Gaumont i Pathe, aż w końcu w połowie 1903 roku przestają ukazywać się w prasie jakiekolwiek notatki o działalności Towarzystwa Udziałowego Pleograf. Jednym z powodów zawieszenia działalności spółki było zaabsorbowanie Kazimierza Prószyńskiego pracą nad udoskonalaniem pleografu.

W czasie, gdy spółka Pleograf podupadała, gdyż wynalazek Prószyńskiego przegrał konkurencję na rynku filmowym z kinematografem Lumiere’ów, do głosu zaczęli dochodzić prywatni przedsiębiorcy, a mianowicie właściciele kin. Początkowo kierownicy biur wynajmu filmów korzystali z usług zagranicznych operatorów,a później także polskich. W 1909 roku powstało w Warszawie przedsiębiorstwo filmowe Sfinks założone przez Aleksandra Hertza, który był zarówno producentem filmowym, jak i reżyserem. Jedynie Sfinks utrwalał w czasie I wojny światowej warszawskie lokalne aktualności. „Pierwszymi wojennymi reportażami były zdjęcia z pola bitwy pod Warszawą, po załamaniu się warszawskiej ofensywy gen. Paula Hindenburga w październiku 1914 roku”4. Z tego względu w czasie I wojny światowej jedyną aktywnie działającą polską wytwórnią filmową był właśnie Sfinks, który — jak długo Warszawa była zajęta przez wojska rosyjskie — realizował filmy o wyraźnym nastawianiu antyniemieckim, zaś od sierpnia 1915 roku, (kiedy Warszawę, a wkrótce całe Królestwo Polskie zajęły wojska niemieckie) filmy antyrosyjskie 5.
„Ta antyniemieckość, a następnie antyrosyjskość nie była tylko nakazem aktualnych okupantów, ale wyrażała także nastroje Polaków z niecierpliwością oczekujących końca ponad stuletniej niewoli […] Zmieniał się także charakter i wymowa licznych wówczas kronik, przedstawiających bieżące zdarzenia, szczególnie wojenne”6.

Przypisy

  1. W. Banaszkiewicz, W. Witczak, Historia filmu polskiego, t. 1 1895–1929, Warszawa 1966, s. 42–43.
  2. Tamże, s. 45.
  3. J. Fuksiewicz, Film i telewizja w Polsce, Warszawa 1975, s. 8.
  4. W. Banaszkiewicz, W. Witczak, Historia filmu polskiego, s. 101.
  5. S. Janicki, Film polski wczoraj i dziś, Warszawa 1982, s. 8.
  6. Tamże.

Written by marcobene

Jestem absolwentem Uniwersytetu Opolskiego kierunek filologia polska ze specjalnością europeistyka kulturoznawcza (2001-2006). Poza tym ukończyłem PWSZ w Raciborzu na kierunku historia ze specjalizacją edukacja regionalna (2006-2009).

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *